یکی از مطرح ترین استانداردهای طبقه بندی محیط های صنعتی، اتکس برگرفته از عبارت  ATmospheres EXplosives است که نزد اهالی صنعت به خوبی شناخته شده است. 

تاییدیه اتکس(ATEX) که در ابتدا توسط اروپا پایه گذاری شده است، به قدری فراگیر است که در بسیاری از کشورهای دیگر مانند ایران نیز کاربرد دارد. 

در استاندارد اتکس، محیط های صنعتی از لحاظ خطر وقوع آتش سوزی و انفجار، تقسیم بندی می شوند. به هر دسته از این منطقه ها اصطلاحا زون گفته می شود. سپس، هر تجهیزی که توسط اتکس مورد بررسی قرار گیرد، یک کد دریافت میکند. این کد اتکس تعیین میکند که ایمنی تجهیز، مناسب برای استفاده در کدام یک از این زون هاست. 

بسیاری از اهالی صنعت با زون های اتکس آشنا هستند؛ اما نکته سخت تر اینجاست که بتوانیم با خواندن کد اتکس، بفهمیم که این تجهیز برای کدام یک از این زون ها مناسب است! در این مطلب از آداک فرآیند سپهر، به ساده ترین شکل ممکن تمامی زون های اتکس و نحوه خواندن کد هر تجهیز را آموزش خواهیم داد. بعد از این مطلب، به هیچ منبع دیگری در ارتباط با استاندارد اتکس نیاز نخواهید داشت؛ پس تا پایان این مطلب با ما همراه باشید!

زون های اتکس شامل چه مواردی می شوند؟

معیار دسته بندی زون در استاندارد اتکس سه مورد است؛ اینکه عامل انفجاری چقدر در محیط حضور دارد، محیط موردنظر معدن است یا محیط غیرمعدنی و نیز اینکه ماده انفجاری گاز است و یا غبار. بر اساس این معیارها، هرکدام از این زون ها کد خاص خود را دارند. با بالا رفتن عدد هر کد، مقدار خطر محیط کاهش پیدا می کند.

زون های انفجاری اتکس

در استاندارد اتکس، برای محیط های صنعتی که در آن ها ماده انفجاری یک گاز باشد، از سه عدد 0، 1 و 2 استفاده می  شود. در مقابل، محیط هایی که در آن ها گرد و غبار به عنوان ماده انفجاری حضور دارد، با سه عدد 20، 21 و 22 نمایش داده می  شوند.

جالب است بدانید که چون در محیط های معدنی، گازها و غبارات به طور همزمان حضور دارند، به طور کلی این تقسیم بندی وجود ندارد. به جای آن، برای معادن از دو کد M1 و M2 استفاده می شود.

از نظر تعریف، زون 20 دقیقا معادل زون 0، 21 معادل 1 و 22 معادل زون 2 است. همانطور که گفته شد تنها تفاوت موجود این است که شماره های 20،21 و 22 مربوط به غبارات و 0، 1 و 2 مربوط به گازها هستند. اما چه چیزی تعیین می کند که یک زون 0 است یا 2؟

زون 2 برای گازها و 22 برای غبارها، کم خطرترین محیط طبقه بندی شده به شمار می  رود. به طور کلی، منظور از زون 2، محیطی است که در آن به طور طبیعی قرار نیست تجمع ماده انفجاری رخ دهد. حتی در صورتی که تجمعی مطرح باشد، مدت زمان حضور ماده در محیط بسیار کوتاه بوده و به طور سریع برطرف خواهد شد. 

زون 1 و 21، محیط هایی هستند که خطر بیشتری دارند. اگر در محیطی در حین انجام روتین های نرمال، احتمال تجمع ماده انفجاری وجود داشته باشد، طبقه بندی این محیط ها 1 برای گازها و 21 برای غبارات خواهد بود. اما هنوز به خطرناکترین زون نرسیده ایم!

حساس ترین زون مدنظر در استاندارد اتکس،  Zone 0 برای گازها و Zone 20 برای غبارات است. در این محیطها، ماده ای که از لحاظ انفجار خطرناک است، به صورت پیوسته حضور دارد. در مورد تجهیزات به کار رفته در این زون ها، بایستی نهایت دقت و ایمنی در نظر گرفته شود؛ چرا که کوچکترین غفلت می  تواند منجر به بروز یک فاجعه شود.

زون های ATEX مربوط به گازها و غبارات

حالا که با زون ها به طور کامل آشنا شدیم، وقت آن رسیده که خواندن کدها را یاد بگیریم تا بدانیم هرکدام از تجهیزات برای کدام یک از زون ها مناسب هستند.

آموزش خواندن کد اتکس به زبان ساده!

تمامی تجهیزاتی که دارای تاییدیه اتکس هستند، کد بخصوصی دارند که نشانگر این است تجهیز مورد نظر در کدام زون ها می تواند استفاده شود. البته خواندن و تفسیر این کد، می تواند برای بسیاری از افراد حتی حرفه ای، سخت باشد. در این قسمت، به ساده ترین شکل ممکن نحوه خواندن کد اتکس را آموزش می  دهیم.

قبل از هرچیزی، بهتر است بدانید که تمامی کدهای تاییدیه اتکس با عبارت Ex در داخل یک شش ضلعی شروع می  شوند. همچنین، این Ex یک بار دیگر نیز در وسط کد تکرار می شود. 

در این بخش برای اینکه بتوانیم به حالت ساده تر، کد را بررسی کنیم، آن را به دو بخش پیشوندهای Ex و پسوندهای Ex تقسیم می کنیم. در تصویر زیر، میتوانید به طور ساده تر منظور را ببینید.

بررسی پیشوندهای کد تاییدیه اتکس

بسته به نوع تاییدیه، هر کد میتواند شامل دو و یا سه پیشوند باشد. برای معادن که گاز و غبار جداگانه نیستند، پیشوند دو بخش دارد و برای دیگر محیط ها سه بخش. این موارد را در این قسمت بررسی می کنیم.

مناسب برای معادن یا دیگر محیط های صنعتی؟

در همان ابتدای کد اتکس، با دو علامت I و II مشخص می  شود که آیا استاندارد موردنظر مناسب معادن است یا محیط های صنعتی دیگر. اگر در ابتدای کد اتکس با I روبرو شدید، یعنی استاندارد برای معدن و اگر II را مشاهده کردید، یعنی این تاییدیه برای محیط های صنعتی غیرمعدنی صادر شده است.

بخش دوم پیشوند اتکس؛ تجهیز جزو کدام کتگوری است؟

تجهیزاتی که تاییدیه ATEX را دریافت می کنند، به طور کلی به 5 دسته یا کتگوری تقسیم می شوند. این کتگوری ها نشان میدهند که در حالت کلی، تجهیز برای چه زون هایی مناسب است. کتگوری های اتکس با عبارت های M1 و M2 برای محیط های معدنی و اعداد 1، 2 و 3 برای محیط های غیرمعدنی، نشان داده می شوند.

همانطور که قبلا گفته شد، با افزایش عدد مربوطه، خطر حاضر در زون نیز کاهش می  یابد. از این رو، عدد 1 در این بخش از کد اتکس، نشانگر تجهیزی است که مناسب زون 0 است؛ در حالی که عدد 3 نشانگر تجهیز مناسب برای زون 2 است.پیشوندهای اتکس ATEX

در نهایت، در کنار این علامت ها یکی از دو حروف G و یا D نوشته می  شود. حرف G برگرفته از حرف اول گاز است که نشان می دهد این استاندارد برای ایمنی در مقابل گازهای انفجاری اخذ شده است. 

حرف D نیز از ابتدای Dust به معنی غبار برداشته شده که نشان می  دهد استاندارد ایمنی این تجهیز مربوط به غبارات است. البته همانطور که می دانید، در کد تاییدیه مربوط به معادن این حرف وجود نخواهد داشت.

پسوندهای کد اتکس را چگونه بخوانیم؟

بعد از بخش های گفته شده، به عبارت Ex می رسیم که نشان دهنده استاندارد اتکس است. بعد از این عبارت، بایستی 4 بخش دیگر نیز وجود داشته باشند که جزئیات بیشتری در مورد نوع ایمنی ارائه شده توسط تجهیز به ما ارائه می دهند. از این بخش به بعد ممکن است ماجرا کمی پیچیده تر باشد، پس با دقت بیشتری بخوانید!

روش ایجاد ایمنی در تجهیز چیست؟

بعد از Ex یک عبارت یک یا دو حرفی وجود دارد که روش ایجاد ایمنی در تجهیز را توضیح می  دهد. این حروف شامل d ،e ،m ،n و ia هستند. مثلا حرف d که یکی از پرکاربردترین هاست، نشان می دهد که هاوزینگ تجهیز به نوعی طراحی شده است که جرقه های ایجاد شده در داخل آن، از محیط بیرون ایزوله باشند. در تصویر زیر می توانید نوع ایمنی مربوط به هر حرف را مشاهده نمایید.

روش های ایجاد ایمنی در تجهیزات اتکس ATEX

عبارت ia بالاترین سطح ایمنی است؛ این عبارت یعنی اینکه به طور ذاتی تجهیز به طور کامل در محیط انفجاری امن است. معمولا تجهیزاتی که دارای این استاندارد هستند، آنقدر مصرف انرژی محدودی دارند که عملا هیچ جرقه، نقطه گرم یا کوچکترین بارقه نیز در ساختار آن ها ایجاد نمی شود. 

اگر در این قسمت از کد اتکس حروف d ،m و n وجود داشته باشند، این موضوع به این معنی است که تجهیز موردنظر می تواند برای زون های 1 و 2 به کار رود. البته، این به شرطی است که حرف دیگری در ادامه این نمادها وجود نداشته باشد. کمی سخت شد نه؟ نگران نباشید! اجازه بدهید ماجرا را ساده تر کنیم.

گفتیم که این حروف، نشان دهنده روش ایجاد ایمنی هستند. حالا معمولا چسبیده به این حروف یکی از سه حرف a یا b و یا c نوشته می شود. این حرف نیز نشان می دهد که ایمنی ایجاد شده توسط این روش تا چه حد بالاست. 

حرف a نشانگر بالاترین سطح و حرف c نشانگر پایین ترین سطح است. مثلا اگر در این بخش، نماد نوشته شده db باشد، این موضوع نشان می دهد که ایمنی به روش هاوزینگ ایزوله ایجاد شده است و سطح این ایمنی نیز مناسب برای زون های 1 و 2 است.

حرف a نشانگر مناسب بودن تجهیز برای زون 0،1 و 2، حرف b حاکی از مناسب بودن برای زون های 1 و 2 و حرف c نمایانگر مناسب بودن ایمنی ایجاد شده برای زون 2 یا 22 است.

استاندارد اتکس برای گاز است یا غبارات؟

دوباره در این بخش نمادی وجود دارد که نشان می دهد استاندارد موردنظر برای گازها است یا غبارات. اگر در این قسمت با نماد I مواجه شدید، منظور این است که این استاندارد مربوط به معادن است. همانطور که می دانید در معادن به علت وجود همزمان گاز و غبارات، نمیتوان بین این دو مورد تمایز قائل شد. 

نماد II  صرفا مربوط به تهدیدات ناشی از گاز و III مربوط به غبارات است. معمولا یک حرف هم در ادامه این بخش وجود دارد که عبارتند از A، B و C. در اینجا، نماد C بالاترین ایمنی را ارائه می دهد. مثلا در مورد غبارات، IIIA نشان دهنده ایمنی در برابر ذرات معلق قابل اشتعال، IIIB مربوط به ایمنی در برابر غبارات غیررسانا و IIIC به معنی ایمنی کامل در برابر تمامی موارد قبلی و نیز غبارات رسانا می  باشد.

کلاس دمایی

در بخش سوم، به قسمتی می رسیم که از کلاس دمایی تجهیز مشخص می  شود و می تواند از T1 تا T6 متغیر باشد. برای بسیاری از مواد نظیر آمونیاک، پروپان، متان و اتان کلاس تجهیزاتی با کلاس دمایی T1 تا T6 قابل استفاده است. ولی به طور مثال در محیط هایی با خطر نشت بخار گازوئیل و سیکلو هگزان، تجهیز مورد استفاده باید حتما دارای کلاس دمایی بالاتر از T3 باشد.

سطح حفاظت

در پایان هر کد اتکس، یک عبارت دو حرفی وجود دارد که سطح حفاظت ارائه شده توسط تجهیز را نشان می دهد. در این بین، مانند همیشه چند عبارت صرفا مربوط  به معادن هستند که شامل دو مورد Mb و Ma هستند. 

کدهای Ga ،Gb ،Db ،Dc و Gc یا همان Da سطوح ممکن برای امنیت هستند که هرکدام برای زون های خاصی میتوانند مورد استفاده قرار گیرند. بالاترین سطوح حفاظتی شامل Ga و Da هستند. در جدول زیر، میتوانید به طور مفصل مشاهده کنید که هرکدام از این سطوح حفاظتی میتوانند برای کدام زون ها به کار روند.

حالا که تمامی بخش های مربوط به کد اتکس گفته شد، میتوانید با نگاه کردن به تصویر زیر تمامی این بخش ها را به صورت یکجا ببینید و یکبار دیگر مرور کنید!

مفاهیم اتکس

چند مثال برای آموزش بهتر خواندن کد اتکس 

حالا که نحوه خواندن کد اتکس تجهیزات ابزار دقیق را یاد گرفتیم، بد نیست به چند مثال نگاه کنیم. آماده اید؟ به کد زیر نگاه کنید:

II 2G Ex mb db IIC T6 Gb

این یکی از استانداردهای ممکن برای دتکتورهای گاز اقتصادی و در عین حال قدرتمند پروسنس است. اما چه چیزهایی از این کد میتوانیم بفهمیم؟

1. پیشوندها: اولین بخش، عبارت II است که نشان میدهد این استاندارد مربوط به محیط های صنعتی غیرمعدنی است. سپس، نماد 2G قابل مشاهده است که نشان میدهد این تجهیز در زمره تجهیزات کتگوری 2 اتکس بوده و مناسب گازهاست. همانطور که گفته شد، تجهیزات این کتگوری برای استفاده در زون های 1 و 2 اتکس مناسب هستند.

2. پسوندها: در اینجا، یک نکته کوچک نهفته است! در تجهیزاتی که به طور همزمان، چند روش حفاظتی ارائه دهند، ممکن است بلافاصله بعد Ex از دو یا چند عبارت بیاید. در اینجا، عبارات mb db نشان می دهند که این تجهیز از دو طریق ایجاد ایمنی میکند: ایزوله کردن شعله های درون تجهیز از محیط بیرون و نیز هاوزینگی که نقاط بالقوه خطرناک تجهیز را از محیط بیرون کپسوله می کند. پسوندهای b در انتهای هردو نیز نشان میدهد که سطح ایمنی ارائه شده به این روش بالا و برای زون های 1 و 2 مناسب است. 

سپس، با عبارت IIC مواجه هستیم که نشان از ارائه بالاترین سطح ایمنی در برابر گازها و بخارات انفجاری دارد. عبارت T6 نیز کلاس دمایی تجهیز را نشان میدهد که امن ترین درجه ممکن است. در نهایت نیز با Gb روبرو میشویم که دوباره مشخص کننده ایمنی کاملا مناسب برای زون های 1 و 2 است.

با توجه به موارد گفته شده، نتیجه میگیریم که این تجهیز برای تمامی محیط هایی که در دسته زون 1 و زون 2 قرار می گیرند، میتواند مورد استفاده قرار گیرد.

همانطور که میدانید، کد اتکس فقط مربوط به دتکتورهای گاز نیست. برای مثال، به کد زیر که مربوط به لول ترانسمیتر راداری وگاپالس 68 از شرکت آلمانی وگا است، توجه کنید:

II 1G Ex ia IIC T6

1. پیشوندها: همانطور که میبینید، عبارت II در ابتدای کد نشان می دهد که این استاندارد برای محیط های صنعتی غیرمعدنی ارائه شده است. عبارت 1G در ادامه، نشان می دهد که این تجهیز در کتگوری 1 برای گازها قرار دارد و به این ترتیب می تواند در تمامی زون های 0، 1 و 2 اتکس مورد استفاده قرار گیرد.

2. پسوندها: اولین قسمت، عبارت ia است که نشان میدهد این ابزار دارای امنیت ذاتی در برابر هرگونه انفجار و اشتعال است. این استاندارد همانطور که قبلا گفتیم، بالاترین سطح ایمنی به شمار می رود. سپس، IIC را داریم که بالاترین سطح امنیتی در برابر گازها را مشخص می کند و عبارت T6 نیز نشان می دهد که این تجهیز دارای امن ترین کلاس دمایی ممکن است.

با توجه به موارد فوق، میتوان نتیجه گرفت که این سطح سنج میتواند برای تمامی زون های اتکس که مربوط به گازهاست یعنی زون های 0، 1 و 2 به کار رود.

در استاندارد اتکس در تجهیزات ابزار دقیق از کجا میتوان کمک گرفت؟

در این مطلب، همه چیز در مورد زون ها و نیز نحوه خواندن کد اتکس تجهیزات ابزار دقیق گفته شد. در نظر داشته باشید که در هر نقطه‌ای به مشکل برخوردید، نیاز نیست حتما خودتان همه چیز را انجام دهید! 

شما به راحتی میتوانید از طریق آیکون واتساپ در سمت راست و پایین صفحه و یا از راه شماره تلفن های مشخص شده در پایین همین صفحه، با کارشناسان فنی آداک فرآیند سپهر در تماس باشید و مشاوره فوق تخصصی کاملا رایگان دریافت کنید!

هر تجربه، سوال و یا نظری که در ارتباط با این مطلب داشته باشید، به راحتی می توانید در بخش نظرات با ما در میان بگذارید. از اینکه در این مطلب از آداک فرآیند سپهر با ما همراه بودید، متشکریم!